بامداد ۳۱ خرداد ۱۳۶۹، فوتبال جام جهانی و مردمی که در حال تماشای فوتبال بودند، و این شب بیداری باعث نجات خیلی از زلزله زدگان از مرگ شد.
۳۱ خرداد ۱۳۶۹ درحالیکه مردم در حال تماشای بازی برزیل و اسکاتلند در جام جهانی ۱۹۹۰ بودند، یکی از تلخترین و تأثیرگذارترین حوادث طبیعی در تاریخ معاصر ایران رخ داد.
زلزلهای مهیب با قدرت ۷ و ۴ دهم در مقیاس ریشتر مناطق وسیعی از استان گیلان و بخشهایی از استان زنجان را لرزاند و فاجعهای انسانی را رقم زد که آثار آن هنوز پس از گذشت بیش از سه دهه در حافظه جمعی مردم ایران باقی مانده است.
زلزله رودبار و منجیل نهتنها هزاران خانواده را داغدار کرد، بلکه به نقطه عطفی در نگرش کشور نسبت به مدیریت بحران، مقاومسازی ساختمانها و آمادگی در برابر مخاطرات طبیعی تبدیل شد.
شدت این زمینلرزه به حدی بود که در بسیاری از شهرهای شمالی و حتی تهران احساس شد، شهرهای رودبار، منجیل، لوشان، رستمآباد و دهها روستای اطراف بیشترین خسارت را متحمل شدند، بسیاری از خانههای روستایی و ساختمانهایی که استانداردهای مقاومتی لازم را نداشتند، در مدت چند ثانیه فرو ریختند و هزاران نفر زیر آوار جان باختند.
بر اساس آمارهای منتشر شده، این حادثه بیش از ۳۵ هزار کشته، دهها هزار مجروح و صدها هزار بیخانمان برجای گذاشت.
حجم گسترده تخریب زیرساختها، راههای ارتباطی، شبکههای آب و برق و مراکز درمانی، عملیات امدادرسانی را با دشواریهای فراوان مواجه کرد.
در روزهای نخست پس از زلزله، بسیاری از مناطق آسیبدیده به دلیل تخریب جادهها و رانش زمین از دسترس نیروهای امدادی خارج شده بودند و همین موضوع بر ابعاد انسانی فاجعه افزود.
زلزله رودبار و منجیل در شرایطی رخ داد که کشور هنوز در حال بازسازی خسارات ناشی از جنگ تحمیلی بود، محدودیت امکانات و تجهیزات امدادی در آن دوره باعث شد امدادرسانی با چالشهای متعددی روبهرو شود، با این حال، حضور گسترده نیروهای امدادی، نهادهای دولتی، نیروهای نظامی و داوطلبان مردمی، یکی از بزرگترین عملیاتهای امداد و نجات تاریخ کشور را رقم زد.
تصاویر همدلی مردم از نقاط مختلف ایران برای کمک به آسیبدیدگان، هنوز از صحنههای ماندگار آن روزها به شمار میرود.
از نگاه کارشناسان، اهمیت زلزله رودبار تنها به ابعاد خسارات انسانی و اقتصادی آن محدود نمیشود، این حادثه ضعفهای موجود در حوزه ساختوساز، مدیریت بحران و آموزش عمومی را آشکار کرد.
بررسیهای انجام شده پس از زلزله نشان داد بخش قابل توجهی از تلفات، ناشی از فرو ریختن ساختمانهایی بوده است که بدون رعایت اصول مهندسی و استانداردهای مقاوم در برابر زلزله ساخته شده بودندف همین موضوع سبب شد موضوع بازنگری در آییننامههای ساختمانی و نظارت بر اجرای آنها به یکی از اولویتهای کشور تبدیل شود.
در سالهای پس از این فاجعه، اصلاح و توسعه آییننامه طراحی ساختمانها در برابر زلزله، گسترش مطالعات لرزهخیزی، افزایش نظارت بر ساختوسازها و تقویت نهادهای مدیریت بحران در دستور کار قرار گرفت، هرچند این اقدامات توانستهاند بخشی از آسیبپذیری کشور را کاهش دهند، اما کارشناسان همچنان نسبت به وجود ساختمانهای فرسوده، بافتهای ناکارآمد شهری و ساختوسازهای غیراستاندارد هشدار میدهند.
ایران بر روی کمربند لرزهخیز آلپ ـ هیمالیا قرار دارد و وجود گسلهای فعال متعدد، احتمال وقوع زمینلرزههای بزرگ را همواره مطرح میکند، به همین دلیل، تجربه رودبار و منجیل همچنان به عنوان یکی از مهمترین درسهای مدیریت بحران در کشور مورد استناد قرار میگیرد، متخصصان معتقدند کاهش تلفات زلزله بیش از آنکه به توانایی پیشبینی زمان وقوع آن وابسته باشد، به میزان آمادگی جامعه بستگی دارد.
مقاومسازی ساختمانها، آموزش شهروندان، تجهیز دستگاههای امدادی، توسعه سامانههای هشدار و ارتقای فرهنگ ایمنی از جمله اقداماتی است که میتواند خسارات ناشی از حوادث مشابه را به شکل چشمگیری کاهش دهد.
امروزه با گذشت ۳۶ سال از آن حادثه، بسیاری از بازماندگان همچنان خاطرات تلخ آن شب را به یاد دارند، خانوادههایی که عزیزان خود را از دست دادند، کودکانی که یتیم شدند و مردمی که در چند ثانیه تمام دارایی خود را از دست دادند.
زلزله رودبار و منجیل صرفاً یک رویداد زمینشناختی نبود؛ حادثهای بود که زندگی نسلهای متعددی را تحت تأثیر قرار داد و مفهوم تابآوری اجتماعی را در برابر بحرانها به شکلی ملموس به نمایش گذاشت.
سالروز زلزله رودبار و منجیل فرصتی است برای ادای احترام به جانباختگان این حادثه و قدردانی از تلاش امدادگران و مردمی که در روزهای دشوار پس از زلزله به یاری آسیبدیدگان شتافتند، در عین حال، این مناسبت یادآور مسئولیتی مهم برای جامعه و مدیران کشور است؛ مسئولیتی که بر ضرورت آمادگی مستمر در برابر بلایای طبیعی تأکید دارد.
تجربه تلخ ۳۱ خرداد ۱۳۶۹ نشان میدهد که اگرچه نمیتوان از وقوع زلزله جلوگیری کرد، اما با برنامهریزی علمی، رعایت استانداردهای فنی، آموزش عمومی و مدیریت کارآمد بحران میتوان از تبدیل یک حادثه طبیعی به یک فاجعه انسانی گسترده جلوگیری کرد.
امروز، بیش از سه دهه پس از آن شب سرنوشتساز، نام رودبار و منجیل همچنان نمادی از ضرورت توجه به ایمنی، تابآوری و آمادگی در برابر زلزله است؛ درسی تاریخی که نباید فراموش شود.
