مصرف دخانیات در ایران در سال‌های اخیر روندی نگران‌کننده پیدا کرده است؛ به گونه‌ای که براساس جدیدترین آمار اعلام شده از سوی شورای عالی انقلاب فرهنگی به ایسنا، مصرف دخانیات در دختران جوان با بازه سنی ۱۸ تا ۲۵ ساله، رشد ۱۳۵ درصدی و مصرف قلیان در زنان در بازه پنج ساله، رشد ۵۷ درصدی داشته است. اگرچه نرخ مصرف قلیان در مردان نیز با رشد ۱۷ درصدی همراه بوده اما، این آمارها نشان می‌دهد که مصرف دخانیات نه تنها میان مردان، بلکه به سرعت در میان زنانِ جوان در حال گسترش است.
این موضوع نشان می‌دهد که مصرف سیگار و قلیان دیگر پنهان نیست و مصرف آن به صورت جمعی و علنی میان جوانان شایع شده است؛ تعبیری که امید عبداللهی- معاون اجتماعی شورای عالی انقلاب فرهنگی در تحلیل این آمارها نیز به آن اشاره کرده و به ایسنا گفته است که «در گذشته، مصرف دخانیات در میان نوجوانان و جوانان پنهانی و دور از چشم خانواده‌ها بود، اما امروز قبح این مسئله شکسته شده و جوانان هیچ ابایی از مصرف جمعی و علنی آن ندارند به طوریکه طی سال‌های اخیر شاهد افزایش چشمگیر مصرف دخانیات، اعم از سیگار و قلیان میان جوانان و نوجوانان بوده‌ایم. به طوریکه رشد مصرف سیگار و قلیان در ایران در مقایسه با سایر کشورها، به شکل عجیبی بالا بوده است.»
چنین تغییر فرهنگی، علاوه بر پیامدهای مستقیم سلامت جسمانی، زمینه را برای ورود به چرخه اعتیاد فراهم می‌کند. عبداللهی تصریح کرده است که «بر اساس آمارهای رسمی وزارت بهداشت، تقریباً تمام افرادی که وارد چرخه اعتیاد شده‌اند، سابقه یکبار مصرف دخانیات داشته‌اند. این نشان می‌دهد که دخانیات یکی از مهم‌ترین دروازه‌های ورود به آسیب‌های اجتماعی و اعتیاد است.»
علاوه بر این، به گفته عبداللهی «سالانه گردش مالی بازار دخانیات به حدود ۴۰ هزار میلیارد تومان می‌رسد و بخش عمده این گردش مالی مربوط به شرکت‌های خارجی است. این درحالیست که در شرایطی که کشور در حوزه‌هایی مانند دارو با تحریم روبروست، شرکت‌های بزرگ آمریکایی و انگلیسی، از جمله بریتیش امریکن توباکو، به‌صورت رسمی در کشور شعبه زده و اقدام به تولید سیگار می‌کنند. از سوی دیگر، در حال حاضر نیز میزان تولید سیگار از میزان مصرف آن بیشتر است؛ سالانه حدود ۶۵ تا ۷۰ میلیارد نخ سیگار در کشور تولید می‌شود که بیش از ۸۰ درصد آن در اختیار شرکت‌های خارجی است، اما برآوردها نشان می‌دهد حدود ۷۰ تا ۸۰ درصد این تولیدات در داخل کشور مصرف می‌شود و این خود به‌تنهایی زنگ خطری جدی است.»
از آنجایی که بر اساس اطلاعات و آمارهای موجود، سن شروع مصرف به شکل نگران‌کننده‌ای کاهش یافته است. همچنین؛ شاهد روند رو به رشد مصرف دخانیات در بین زنان و دختران کشور نیز هستیم. این مسئله نه تنها بار اقتصادی و درمانی سنگینی بر دوش نظام سلامت می‌گذارد، بلکه با افزایش آسیب‌های اجتماعی، چالشی اساسی در مسیر پیشرفت کشور ایجاد خواهد کرد. تجربه جهانی نشان داده است سیاست‌های صرفاً محدودکننده و تنبیه‌محور کارایی پایینی در کنترل مصرف دخانیات، دارند. آنچه می‌تواند تحول ایجاد کند عبارت است از تدابیر و طراحی مداخلات هوشمندانه فرهنگی و اجتماعی که ریشه‌های پذیرش مصرف دخانیات را در لایه‌های مختلف جامعه هدف قرار می‌دهد.
در پاسخ به این بحران اما، دکتر مسعود پزشکیان-رئیس جمهور مصوبه‌ای را در راستای «مسائل، راهبردها، اقدامات ملی و تقسیم کار دستگاهی در زمینه پیشگیری فرهنگی و اجتماعی از مصرف دخانیات در کشور» طی روزهای گذشته ابلاغ کرده است.
مطابق اقدامات ملی ۱۷ و ۱۸ راهبرد کلان ۶ نقشه مهندسی فرهنگی کشور؛ «طراحی و تدوین برنامه جامع فرهنگی و اطلاع‌رسانی مضرات و آسیب‌های فردی و اجتماعی مصرف دخانیات از طریق مراجع تخصصی و حرفه‌ای و مراکز فرهنگی و تربیتی مرتبط» و «برنامه‌ریزی برای ارتقای مهارت و توانمندسازی خانواده‌های در معرض آسیب و یا آسیب‌دیده در حوزه دخانیات و گسترش اقدامات پیشگیرانه و درمانی با بهره‌گیری از آموزه‌های دینی و فرهنگی»، صراحتاً مورد تأکید قرار گرفته است.
رویکرد فرهنگی و اجتماعی به موضوع مصرف دخانیات را می‌توان به عنوان مکملی بر قوانین موجود در این عرصه و دریچه‌ای نو در برنامه کنترل و مبارزه ملی با دخانیات در کشور دانست. در این راستا، این مصوبه بر پنج عرصه اولویت‌دار، شامل مدارس، دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی، آثار و تولیدات چندرسانه‌ای، فضای مجازی، اماکن عمومی و محیط‌های کاری با هماهنگی و مشارکت دستگاهها، خبرگان، فعالان و گروه‌های مردمی فعال در حوزه پیشگیری و مقابله با مصرف دخانیات، تاکید دارد.
